اخلاق و آداب در تبليغ

اخلاق و آداب تبلیغ
شما عزيزان مبلغ، خود اهل علم و كمال و داراى تجربيات ارزش‌مند هستيد. غرض از نگارش اين مطالب، يادآورى همان دانسته ‏هاى شماست. مى‏ دانيد كه خيلى از انبيا و ائمه(ع) و نيز علماى وارسته و مهذب، در مدت عمر كوتاه خود آثار بزرگ و ماندگاری به‌جا گذاشته ‏اند. در مقابل، بسيارى از انسان ‏ها، حتى در ميان اهل علم و دانش بوده ‏اند كه شايد خيلى كوشش هم داشته‌اند، اما هیچ بهره‏ قابل توجهی از عمر و كارهايشان، عاید مردم و حتی خودشان نشد! آيا تاكنون نسبت به اين مسئله رمزگشايى كرده ‏ايد؟ براى يافتن پاسخ، يك سؤال مطرح مى ‏كنم. آيا براى شما پيش آمده كه نشانی مقصدی را اشتباهى به شما بدهند؟ نتيجه آدرس اشتباه اين ‌است كه هر چه آن راه غلط را بيشتر طى كنيد، بيشتر از مقصد خود دور می‌شوید....

«تبليغ» از ريشه «بلغ» به معناى «رسانيدن پيام يا خبر و يا مطلبى به آدميان است».[1] در اين معنا تبليغ، اِبلاغ و بَلاغ در يك معنا يا معنايى نزديك به هم به كار مى‏ روند كه خداوند متعال آن را وظيفه رسولان الهى قرار داده است: «وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ».[2]

زبيدى مى ‏گويد: «بلاغ اسمى از ابلاغ و تبليغ است و معناى آن‌دو، ايصال، يعنى رساندن است».[3] معناى اصطلاحى تبليغ از ديدگاه دانشمندان علوم اجتماعى و دائرة‌‏المعارف ‏ها، عبارت است از انتشار و انتقال اطلاعات و عقايد و ديدگاه‏هايى بين افراد، به منظور نفوذ و تأثير در روحيات، افكار و رفتارهاى آن‌ها.[4]

شهيد مطهرى مى‏ گويد: «تبليغ از ابلاغ است و ابلاغ رساندن يك فكر يا يك پيام است... لذا محتواى ابلاغ نمى‏تواند يك امر مادى و جسمانى باشد. حتماً يك امر معنوى و روحى است».[5]

در اين ميان تبليغ دينى به دنبال آشكار ساختن حقايق و واقعيات و هدايت دل‏هاى تشنه و جان‏هاى خسته مردم به سمت نور و روشنايى و رساندن به سعادت و رستگارى است. مقام معظم رهبرى مى‏فرمايد: «تبليغ دينى با تبليغات متداول در دنيا تفاوت زيادى دارد. تبليغ در فرهنگ، سياست و اقتصاد جهانى، بزك كردن واقعيت و دروغ را به جاى حقيقت جا زدن است؛ اما تبليغ دينى حقيقت را بيان مى‏كند... مبلغ دين اداى شهادت مى‏كند. آفتاب حقيقت را باز مى‏گشايد و در برابر ديد حق‌بينان قرار مى‏دهد... ما حقيقت درخشنده‏اى به ‌نام توحيد و اسلام داريم كه در زير ابرهاى جهالت‏ ها و عنادها پنهان است. تبليغ يعنى آن حقيقت را به ذهن و مغز انسان‌ها برسانيم».[6]

بنابراين غرض از تبليغ دينى، نفوذ در روح و روان مخاطبين و ايجاد تغيير در رفتار آنان است. در تبليغ،  عناصر احساس و عاطفه بيش از استدلال و منطق مؤثر هستند؛ ايجاد آگاهى در ذهن مخاطبين پس از تسخير روحى صورت مى‏گيرد.    اكنون اين پرسش مطرح است كه براى اثرگذارى بيشتر در انديشه و افكار و نفوذ در روح و روان مخاطبين، از چه روش‏ها و شيوه‏ها و از كدام عناصر و ابزار بايد بهره جست و چه عواملی، مانع پيشرفت در تبليغ و خنثى‌كننده آثار آن‌ هستند؟

تبليغ دينى، عناصر و اركان متعددی دارد كه هر كدام در جاى خود نقش  مؤثری در تبليغ دارند.  يكى از عناصر مهم در موفقيت تبليغ، آراسته شدن مبلغان دينى به ارزش‏ها و فضيلت‏هاى اخلاقى و به ‌كارگيرى آداب، اصول و روش‏هاي تبليغ است. اخلاق، يعنى خوى‏ها و خصلت‏ها. در اقرب الموارد آمده است: «اخلاق جمع خُلْقْ يا خُلُقْ، به معناى سجيه، طبع،  مروت و دين است».

آداب، جمع ادب و به معناى ظرافت و حسن تناول و معاشرت با مردم است و علم‏الاخلاق بخشى از حكمت عملى است.[7] دهخدا گفته است: «آداب جمع ادب به معناى رسوم و آداب الفاضله يعنى اخلاق ستوده است».[8] بنابراين، اخلاق و آداب، مجموعه‏اى از روش‏ها و منش‏ها، انواعى از سلوك و خصلت‏هاى مثبت فردى و اجتماعى است كه پاي‌بندى به آن‏ها و مزين شدن وجود مبلغان گرامى بدان صفات و خصلت‏هاى معنوى و الهى، آن عزيزان خدوم را در چگونگى برخورد با مخاطبان مختلف، توان‌مند می‌سازد و اثرگذارى و ماندگارى خدماتشان را صد چندان مى ‏كند. متقابلاً چنان‌كه تجربه نشان داده است، فقدان اين عناصر سازنده، تبليغ را بى‌اثر يا كم اثر خواهد کرد.....

پی نوشت:
[1]-  فرهنگ معين.
[2]- سوره مائده، آيه 92.
[3]- زبيدى، تاج العروس، ج 6، ص 5.
[4]- ر. ك: محسن خندان، تبليغ اسلامى و دانش ارتباطات اجتماعى، ص 54.
[5]- مطهرى، مرتضى، حماسه حسينى، ج 1، ص 189.
[6]- حوزه و روحانيت در آيينه رهنمودهاى مقام معظم رهبرى، ج 2، ص 110.
[7]- اقرب الموارد، لغت خلق و ادب.
[8]- لغت‌نامه دهخدا، ماده ادب.

                                                               
نویسنده: حافظ نجفی زنجانی.

 

پیوستاندازه
PDF icon pdf اخلاق و آداب تبلیغ3.5 مگابایت