روش تحقيق و منبع شناسی

مقام معظم رهبري: تحقيق موضوعي تجملاتي نيست بلکه امري حياتي است. روش یا روش های پژوهش ، از موضوعات مهم و تاثیرگذار در همه علوم به شمار می رود. هر جستجوی علمی منظم و هدفمند، نیازمند روش است. بنابراین از زمان تکوین هر علمی ، مساله روش تحقیق در آن مورد توجه بوده است...

1. تعريف تحقيق
تحقيق و پژوهش در لغت به معناي جستجو کردن است. معادل عربي تحقيق، واژه «بحث» است که در لغت به همين معناست. امّا در اصطلاح تعاريف گوناگوني براي آن ارائه شده که هر کدام ناظر به گونة خاصي از تحقيق است. نوع تحقيق در علوم نقلي و علوم عقلي و علوم تجربي تفاوت‌ هايي دارد.
گفتني است که ما، در اين جزوه بيشتر به علوم انساني، به ويژه علوم ديني، نظر داريم و به تعريفي از تحقيق مي پردازيم که با اين گرايش سازگارتر باشد. اينک به ذکر نمونه هايي از تعريف تحقيق مي پردازيم.

  1. جستجوي منظم و اصولي براي کشف حقيقت. [1]
  2. کوششي علمي و انديشيده، توأم با طرح و نقشه، براي کشف حقيقتي مجهول. [2]
  3. تتبعي منظم در پديده هاي عيني به منظور حل مسأله و عرضة نظريه (قانون) علمي.[3] اين تعريف ناظر به تحقيقِ مسأله محور در علوم جديد به ویژه علوم تجربی است.
  4. تتبعي منظم در متون علمي به منظور احيا يا خلق يک اثر؛ چه محور پژوهش حل مسأله اي علمي باشد يا بررسي موضوع يا متنی خاص، بدون آن که سؤال يا سؤالاتی مشخص محور پژوهش باشد.[4]
  5. تحقيق، مجموعة فعاليت هاي منظمي است که هدف آن کشف حقيقت يا رسيدن از علم اندک به علم بيشتر است. (خواه با روش آزمايشي صورت گيرد و خواه با روشهاي ديگر). [5]

دکتر غلامرضا خاکي، علاوه بر تعريف اخير، شش تعريف ديگر براي تحقيق ذکر کرده است که غالباً ناظر به تحقيق درعلوم تجربي و علوم جديد هستند. براي جلوگيري از اطاله کلام از ذکر آن ها خودداری می کنیم.

تعاريفي که براي تحقيق ذکر شد غالبا ناظر به هدف تحقيق بوده و با توجه به آن بيان شده اند. امّا تعريفي که ناظر به روش تحقيق باشد، عبارت است از : «فرآيند منظم جمع آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات براي اهدافي معين».[6]

اين تعريف هر چند توصيف همه جانبه اي از تحقيق ارائه نمي دهد ولي به ارکان اساسي تحقيق يعني فرآيند بودن، روشمند و منظم بودن، جمع آوري اطلاعات و پردازش آنها، اشاره دارد.

تعريفي که از همه تعاريف مختصر تر است و تقريبا همه ی انواع تحقيق در بر می گیرد، عبارت است از: «گرد آوري اطلاعات وپردازش آنها[7]». در هر نوع تحقيقي، گرد آوري اطلاعات و پردازش اطلاعات وجود دارد، بنا بر اين، تعريف اخير شامل همه انواع تحقيق مي شود، هر چند بسيار مختصر و مجمل است.

2. تعريف روش تحقيق

روش در لغت به معناي چگونگي راه رفتن است و تحقيق مانند راه رفتن است که مبدأ و مقصدي دارد. روش تحقيق چگونگي طي طريق در مسير تحقيق را مي آموزد. بنابراين روش تحقيق عبارت است از: «چگونگي گرد آوري اطلاعات و پردازش آن ها به منظور انجام کاري نو بر روي متن يا موضوعي کار نشده يا حل مسأله اي حل نشده». [8]

روش تحقيق، در واقع منطق تحقيق است. همان طوري که منطق قوانيني را براي درست فکر کردن ارائه مي دهد، روش تحقيق نيز قواعدي را براي درست تحقيق کردن عرضه مي کند. در منطق روش درست فکر کردن به طور نظري و فارغ از کاربرد آن در علوم بيان مي شود؛ امّا در روش تحقيق، روش درست فکر کردن به طور عملي و تطبيقي يعني مناسب با هر يک از علوم بيان مي‌گردد.

در منطق مي‌خوانيم که تفکر پنج مرحله دارد:

1. مواجهه با مشکل(مجهول) 2. شناخت نوع مشکل(مجهول). 3. حرکت ذهن(عقل) از مشکل(مجهول) به معلومات موجود در ذهن. 4. حرکت ذهن ميان معلومات و جستجو در آنها و انتخاب و ترکيب معلوماتي که براي حل مشکل(مجهول) مناسب است. 5. حرکت ذهن از معلومات ترکيب يافته به سوي مشکل(مجهول) و حل آن.

در فرآيند تحقيق نيز مراحلي شبيه به اين مراحل وجود دارد. بنا بر اين همان طوري که منطق روش درست فکر کردن را مي آموزد، روش تحقيق نيز شيوة درست تحقيق کردن را مي آموزد.

پی نوشت:
[1]. طوسي، راهنماي پژوهش و اصول مقاله نويسي، ص 19.
[2]. دهنوي، حسين، روش تحقيق، ص 11.
[3]. نکونام، جعفر، روش تحقيق با تأکيد بر علوم اسلامي، ص 2.
[4]. همان
[5]. خاکي، غلامرضا، روش تحقيق با رويکردي به پايان نامه نويسي، ص 184.
[6]. طرقي، مجيد، درسنامه روش تحقيق، ص 18.
[7]. نکونام، جعفر، روش تحقيق با تأکيد بر علوم اسلامي، ص 2.
[8]. نکونام، جعفر، روش تحقيق باتأکيد بر علوم اسلامي، ص 3.

نگارنده: حجت الاسلام والمسلمین دکتر مهدی رودبندی زاده

 

                                                                       

 

 

پیوستاندازه
PDF icon روش تحقيق و منبع شناسی pdf814.76 کیلوبایت